รศ. ดร. บวร ปภัสราทร
สรุปและเรียบเรียงโดย ไกรศิลา กานนท์และChatGPT
ประเทศไทยกำลังก้าวเข้าสู่ช่วงหัวเลี้ยวหัวต่อของการเปลี่ยนแปลงโครงสร้างประชากรอย่างชัดเจน จากเดิมที่เคยมีประชากรวัยแรงงานเป็นสัดส่วนหลักของประเทศ เรากำลังเข้าสู่ยุคที่ผู้สูงอายุมีจำนวนเพิ่มขึ้น ขณะที่อัตราการเกิดลดลงอย่างต่อเนื่อง ส่งผลให้กำลังแรงงานมีแนวโน้มลดลงเรื่อย ๆ จากอัตราส่วนแรงงาน 3.5 คนต่อผู้สูงอายุ 1 คน เหลือเพียง 1.6 คนต่อผู้สูงอายุ 1 คนในปัจจุบัน ปรากฏการณ์นี้ไม่เพียงกระทบต่อระบบเศรษฐกิจ แต่ยังส่งผลโดยตรงต่อระบบอุดมศึกษา ซึ่งต้องเผชิญกับจำนวนนักศึกษาที่ลดลง และความท้าทายในการผลิตบัณฑิตให้เพียงพอต่อความต้องการของสังคม
การเปลี่ยนแปลงนี้จำเป็นต้องอาศัยนโยบายเชิงรุกในด้านการศึกษา โดยเฉพาะการพัฒนาทักษะของประชากรวัยทำงานและผู้สูงอายุให้สามารถมีบทบาทเชิงเศรษฐกิจได้อย่างมีประสิทธิภาพ การสร้าง “Second Demographic Dividend” และ “Third Demographic Dividend” จำเป็นต้องเร่งพัฒนา Reskill, Upskill และ Newskill แก่กลุ่มประชากรวัย 40–60 ปี ซึ่งยังมีศักยภาพอยู่มาก โดยเฉพาะในกลุ่มวิชาชีพที่ต้องใช้ทุนมนุษย์สูง เช่น แพทย์ นักกฎหมาย และอาจารย์
ในบริบทนี้ แนวทางหนึ่งที่สำคัญคือการใช้ระบบ Professional Standard Framework (PSF) เพื่อยกระดับคุณภาพการสอนและการพัฒนาบุคลากรทางการศึกษา PSF ทำหน้าที่เป็นกรอบมาตรฐานสำหรับผู้สอนที่เน้น “ผลลัพธ์ของการเรียนรู้” เป็นหัวใจหลัก แทนที่จะวัดจากชั่วโมงการสอนหรืออายุงาน PSF จะพิจารณาว่าผู้สอนสามารถออกแบบการเรียนรู้ที่มีคุณภาพ ตอบโจทย์ผู้เรียน และสร้างผลกระทบเชิงบวกได้หรือไม่ แนวคิดนี้ช่วยยกระดับการสอนในสถาบันอุดมศึกษาให้มีมาตรฐานระดับสากล และเปิดโอกาสให้ผู้สอนพัฒนาศักยภาพตนเองอย่างต่อเนื่องในทุกช่วงวัย
นอกจากนี้ การเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้างที่สำคัญอีกประการ คือ การพัฒนาระบบ คลังหน่วยกิต (Credits Bank) และ Credential Wallet เพื่อส่งเสริมการเรียนรู้ตลอดชีวิตอย่างแท้จริง คลังหน่วยกิตเป็นระบบที่เปิดโอกาสให้ผู้เรียนสะสมผลการเรียนรู้จากหลากหลายช่องทาง ทั้งจากมหาวิทยาลัย การอบรม หรือประสบการณ์การทำงาน และสามารถนำไปใช้ขอรับวุฒิหรือคุณวุฒิวิชาชีพได้ในภายหลัง โดยไม่จำเป็นต้องเรียนแบบเต็มหลักสูตรอีกต่อไป
แนวทางนี้สอดคล้องกับหลัก “Flexible Learning Pathways” ซึ่งมุ่งให้ผู้เรียนสามารถออกแบบเส้นทางการศึกษาได้เองตามจังหวะชีวิตของแต่ละคน Credential Wallet ก็ทำหน้าที่บันทึกผลลัพธ์การเรียนรู้ของผู้เรียนในรูปแบบดิจิทัลที่สามารถตรวจสอบได้ ช่วยเพิ่มความเชื่อมั่นให้กับนายจ้างและตลาดแรงงาน อีกทั้งยังเป็นเครื่องมือที่ตอบโจทย์การพัฒนาแรงงานในระบบเศรษฐกิจดิจิทัล
ท่ามกลางจำนวนนักศึกษาที่ลดลงและการแข่งขันที่รุนแรง มหาวิทยาลัยจึงต้องเปลี่ยนบทบาทจาก “ผู้ให้ปริญญา” ไปสู่ “ผู้ส่งเสริมการเรียนรู้ตลอดชีวิต” สำหรับผู้เรียนในทุกช่วงวัย และนำระบบ PSF มาช่วยรับรองคุณภาพผู้สอน รวมถึงการมีคลังหน่วยกิตช่วยให้ผู้เรียนมีเส้นทางที่ยืดหยุ่น และการตระหนักถึงการเปลี่ยนแปลงประชากรช่วยให้มหาวิทยาลัยสามารถออกแบบหลักสูตรและนโยบายที่สอดรับกับโครงสร้างสังคมใหม่ได้อย่างมีประสิทธิภาพ
กล่าวโดยสรุป ระบบอุดมศึกษาจะต้องไม่เพียงปรับปรุงในระดับเนื้อหา แต่ต้องปฏิรูปโครงสร้างทั้งระบบ ด้วยวิสัยทัศน์ที่ยึดโยงกับความจริงของสังคมไทยและเท่าทันการเปลี่ยนแปลงของโลก การยกระดับคุณภาพผู้สอนด้วย PSF การเปิดกว้างการเรียนรู้ด้วยคลังหน่วยกิต และการวางแผนเชิงระบบเพื่อรองรับประชากรที่ลดลง คือสามกลไกหลักที่ต้องขับเคลื่อนไปพร้อมกัน เพื่อให้การศึกษาระดับอุดมศึกษาของไทยมีบทบาทในการพัฒนาประเทศอย่างยั่งยืนต่อไปในอนาคต
